Sarga 64

Translation

धर्मात्मा the righteous one, राघवः descendant of the Raghu's (Dasaratha), तस्य महर्षेः that maharsi's, अप्रतिरूपम् unique, वधम् killing, विलपन्नेव while lamenting, पुनः again, कौशल्याम् to Kausalya, अब्रवीत् said.

Translation

अहम् I, अज्ञानात् in ignorance, तत् that, महत् great, पापम् sin, कृत्वा having done, सङ्कुलेन्द्रियः with agitated senses, एकस्तु myself alone, कथं नु how, सुकृतम् well done, भवेत् shall be, बुध्या in my mind, अचिन्तयम् reflected.

Translation

ततः then, परमवारिणा with clean water, पूर्णम् filled, तम् that, घटम् pot आदाय taking hold of, यथाऽख्यातपथम् the path as directed, प्राप्य having reached, अहम् I, अश्रमम् hermitage, गतः entered.

Translation

तत्र there, अहम् I, दुर्बलौ frail, अन्धौ blind, वृद्धौ old, अपरिणायकौ without any supporter, लूनपक्षौ with wings severed, द्विजौ इव like birds, तन्निमित्ताभिः on account of their son, कथाभिः with stories, आसीनौ seated, अपरिश्रमौ without any work, मत्कृते done by me, ताम् आशाम् their hope, हीनौ deprived of, अनाथवत् like orphans, उदासीनौ passive, तस्य his, पितरौ parents, अपश्यम् I saw.

Translation

शोकोपहत चित्तः च with mind smitten with grief, भयसन्त्रस्तचेतनः mind charged with apprehension, अहम् I, तत् that, आश्रमपदम् hermitage, गत्वा having reached, भूयः once again, शोकम् sorrow, गतः obtained.

Translation

मे my, पदशब्दम् sound of footsteps, श्रुत्वा having heard, मुनिः sage, वाक्यम् words, अभाषत spoke this, पुत्र son, किम् why, चिरायसि are you delaying, क्षिप्रम् quickly, मे to me, पानीयम् water, आनय bring.

Translation

तात O Dear child, त्वया by you, यन्निमित्तम् for whatever reason, सलिले in the water, इदम् this, क्रीडितम् sported, इयम् this, ते माता your mother, उत्कण्ठिता with anxicty, क्षिप्रम् quickly, आश्रमम् hermitage, प्रविश enter.

Translation

पुत्र son, ते your, मात्रा mother, यदिवा or, मया by myself, यत् any, व्यलीकम् displeasing act, कृतम् has been done, तात O Child, तपस्विना by being ascetic, त्वया by you, तत् that one, मनसि in the mind, न कर्तव्यम् should not be taken seriously.

Translation

अगतीनाम् for us with no support, त्वम् you, गतिः are support, अचक्षुषाम् for us who have no eyes, त्वम् you, चक्षुः हि are our eyes, प्राणाः our vital life, त्वयि in you, समासक्ताः are attached, त्वम् you, नः to us, किम् why, नाभिभाषसे are not talking?

Translation

अहम् I, तं मुनिम् that sage, प्रेक्ष्य having seen, भीतचित्त इव with a frightened mind, अव्यक्तया indistinctly, सज्जमानया stammering, हीनव्यञ्जनया with slurring syllables, वाचा with words, अब्रुवम् I uttered.

Translation

अहम् I, चेष्टाभिः with efforts, मनसः mind's, कर्म thoughts, वाग्बलम् power of speech, अभिसंस्तभ्य holding up firmly, तस्मै him, पुत्रव्यसनजम् the calamity arising due to the death of his son, भयम् fear, आचचक्षे related to him.

Translation

अहम् I, दशरथः Dasaratha, क्षत्रियः kshatriya, अहम् I, महात्मनः of the great, पुत्रः son, न not, सज्जनावमतम् condemnable by the virtuous, इदम् this, स्वकर्मजम् caused out of my own action, दुःखम् sorrowful, प्राप्तम् has befallen.

Translation

भगवन् O revered one, अहम् I, चापहस्तः bow in hand, कञ्चित् a certain, श्वापदम् wild animal, निपाने drinking at the water hole, आगतम् which has come, गजं च an elephant, जिघांसुः wishing to kill, सरयूतीरम् to the bank of river Sarayu, आगतः arrived.

Translation

ततः thereafter, मया by me, जले in the water, पूर्यतः being filled, कुम्भस्य pot's, शब्दः sound, श्रुतः was heard, अयम् this one, द्विपः इति taking for an elephant, मत्वा having thought, अयम् he, मया by me, बाणेन with arrow, अभिहतः was killed.

Translation

ततः then, नद्याः river's, तीरम् bank, गत्वा having gone, इषुणा with an arrow, हृदि in the chest, विनिर्भिन्नम् pierced it, गतप्राणम् with ebbing life, भुवि on the ground, शयानम् lying, तापसम् an ascetic, अपश्यम् I beheld.

Translation

भगवन् O venerable one, शब्दम् sound, आलक्ष्य aiming at, गजजिघांसुना intending to kill an elephant, मया by me, अम्भसि in the water, नाराचः with an arrow, विसृष्टः has been released, तेन by that, ते your, सुतः son, निहतः was struck.

Translation

ततः then, परितप्यतः tormented, तस्यैव by his own, वचनात् words, मया by me, तदा then, उपेत्य reaching him, सहसा at once, सः बाणः that arrow, मर्मतः from his vital part, उधृतः removed.

Translation

सः च he also, पितरौ parents, भवन्तौ about both of you, शोचन् while grieving, अन्धौ इति saying you are blind, विलप्य च wailing, उधृतेन extracted, तेन बाणेन by that arrow, तत्रैव there itself, स्वर्गम् heaven, आस्थितः attained.

Translation

अज्ञानात् by my ignorance, सहसा suddenly, भवतः पुत्रः your son, मया by me, निहतः was slain, एवं गते when this has happened, यत् whatever, शेषं स्यात् remains to be done, तत् that, मुनिः ascetic, प्रसीदतु be pleased.

Translation

भगवान् venerable, सः ऋषिः that sage, अघशंसिना conveying my sinful act, मया by me, उक्तम् uttered, क्रूरम् cruel, तत् those, वचः words, श्रुत्वा having heard, तीव्रम् intense, आयासम् anguish, अकर्तुम् not to do, नाशकत् was not able.

Translation

महातेजाः brilliant, सः that ascetic, बाष्पपूर्णवदनः face filled with tears, निश्श्वसन् heaving sighs, शोककर्शितः broken with grief, कृताञ्जलिम् with folded palms, उपस्थितम् standing nearby, माम् me, उवाच said.

Translation

राजन् O king, अशुभम् inauspicious, एतत् this, कर्म act, त्वम् you, मे to me, स्वयम् yourself, न कथयेः यदि not spoke, सद्य: right now, ते your, मूर्धा your head, शतसहस्रधा a hundred thousand pieces, फलेत् स्म would have been split.

Translation

राजन् king, क्षत्रियेण by a kshatriya, ज्ञानपूर्वम् with prior knowledge, कृतः done, वधः the act of killing, विशेषतः especially, वानप्रस्थे of a forestdweller, वज्रिणम् अपि even if he is wielder of thunderbolt (Indra), स्थानात् from his position, च्वावयेत् would overthrow.

Translation

तपसि observing austerities, तिष्ठति staying, मुनौ at the ascetic, तादृशे similar, ब्रह्मवादिनि at one who propagates selfknowledge, ज्ञानात् knowingly, शस्त्रम् weapon, विसृजतः discharges, मूर्धा head, सप्तधा into seven pieces, फलेत् will break.

Translation

इदम् this, यस्मात् for which reason, आज्ञानात् out of ignorance, कृतं हि has been done, तेनैव that is why, जीवसि you will live, इक्ष्वाकूणाम् Ikshvakus', कुलमपि race itself, अद्य now, न स्यात् हि would not have been there, भवान् you also, कुतः where are you

Translation

नृप king, अद्य now, पश्चिमदर्शनम् for the last time to see, रुधिरेण in blood, अवसिक्ताङ्गम् his body spattered, प्रकीर्णाजिनवाससम् with antelope skin in disarray, भुवि on the ground, शयानम् lying, निस्संज्ञम् without senses, धर्मराजवशम् under the sway of the Lord of death, गतम् gone, पुत्रम् son, द्रष्टुम् to see, इच्छावः intend, तं देशम् to that place, नौ us, नय take us, इति thus, माम् me, अभ्यभाषत च spoke.

Translation

अथ thereupon, एकः alone, अहम् I, भृशदुःखितौ deeply grieved, तौ both of them, तं देशम् to that place, नीत्वा having taken, भार्यया सह along with his wife, तं मुनिम् to that asetic, तं पुत्रम् their son, अस्पर्शयम् made them touch.

Translation

तपस्विनौ both the ascetics, तौ both, तम् their, आत्मनः own, पुत्रम् son, आसाद्य having approached, स्पृष्टवा having touched, अस्य his, शरीरे on body, निपेततुः fell, अस्य his, पिता च father, इदम् this way, अब्रवीत् spoke.

Translation

वत्स child, अद्य today, मा me, नाभिवादयसे you are not greeting us, माम् me, न च अभिभाषसे not also speaking to us, त्वम् you, भूमौ on this ground, किं नु शेषे why are you lying, कुपितः angry, किम् असि why have you become?.

Translation

धार्मिक O righteous, पुत्र son, अहम् I, ते to you, प्रियम् dear, न तु if not so, मातरम् mother, पश्य look at, पुत्र O son, किं नु why, नालिङ्गसे are not embracing, सुकुमार O tender child, वचः words, वद tell.

Translation

अपररात्रे in the last watch of the night, शास्त्रम् scriptures, विशेषत: especially, अन्वद्वा any other, अधीयानस्य while reciting, कस्य वा or whose, हृदयङ्गमम् delightful to the heart, मधुरम् sweet sound, अहम् I, श्रोष्यामि shall listen?

Translation

पुत्र O son, कः who, स्नात्वा after the ablution, सन्द्याम् morning Sandhya, उपास्यैव having worshipped, हुतहुताशनः having offered oblations to the sacrificial fire, उपासीनः seated near, शोकभयार्दितम् tormented with sorrow and fear, माम् to me, श्लाघयिष्यति serve?

Translation

कन्दमूलफलम् tubers and fruits, हृत्वा having brought, कः who, अकर्मण्यम् incapable of doing any work, अप्रग्रहम् incapable of procuring anything, अनायकम् one who has no guide, माम् me, प्रियम् dear, अतिथिमिव like a guest, भोजयिष्यति will feed?

Translation

वत्स O son, अन्धाम् blind, वृद्धाम् old, तपस्विनीम् miserable, कृपणाम् wretched, पुत्रगर्धिनीम् yearning for her son, इमाम् this, ते your, मातरम् mother, कथम् how, भरिष्यामि support her?

Translation

पुत्र son, मां तिष्ठ stay with me, यमस्य of the lord of death, सदनं प्रति to the abode, मागमः do not go, मया with me, जनन्या सह च along with your mother also, समेधितः accompanied by, श्वः tomorrow, गन्तासि may go.

Translation

त्वया by you, हीनौ having been deserted, शोकार्तौ afflicted with grief, वने in the forest, अनाथौ without support, कृपणौ wretched ones, उभावपि च both of us also, क्षिप्रमेव quickly, यमक्षयम् to the abode of Yama, गमिष्यावः will go.

Translation

ततः then, वैवस्वतम् lord of death, Yama, दृष्ट्वा having seen, तम् him, भारतीम् in speech, प्रवक्ष्यामि I shall say, धर्मराजः the lord of justice, मे me, क्षमताम् forgive, अयम् this man, पितरौ parents, बिभृयात् continue to maintain.

Translation

महायशाः of high renown, धर्मात्मा righteous, लोकपालः guardian of the worlds, ईदृशस्य of such, मम to me, अक्षय्याम् unfailing, एकाम् one, अभय दक्षिणाम् protection from fear, दातुम् to give, अर्हति behoves him.

Translation

पुत्र O son, पापकर्मणा by a person of sinful deeds, निहतः killed, यथा just as, अपापः असि you are sinless, तेन that, सत्येन with truth, शस्त्रयोधिनाम् those who fight with weapons, ये whichever, लोका: worlds, आशु quickly, गच्छ go.

Translation

पुत्र son, सङ्ग्रामेषु in wars, अनिवर्तिनः the men who do not retreat, शूराः warriors, अभिमुखाः याम् facing the enemy, गतिम् ultimate state, यान्ति will attain, ताम् that one, परमाम् supreme, गतिम् state, व्रज attain.

Translation

पुत्रक O son, सगरः Sagara, शैब्यः Saibya, दिलीपः Dilipa, जनमेजयः Janamejaya, नहुषः Nahusha, दुन्दुमारश्च Dundumara also, याम् which, गतिम् state, प्राप्ताः have attained, ताम् the same, गच्छ attain.

Translation

पुत्रक O son, सर्वसाधूनाम् of all virtuous people, या which, गतिः state, स्वाध्यायात् with the study of Vedas, तपसा च by asceticism, भूमिदस्य bestowers of land as charity, आहिताग्नेः who kindle the sacred fires, एकपत्नीव्रतस्य च of the monogamist too, गोसहस्रप्रदातृ़णाम् who offer a thousand cows in charity, या which, गुरुभृतामपि who nurture the venerable ones, देहन्यासकताम् for those who lay down their bodies voluntarily, या च and those, तां गतिम् the same state, गच्छ you will attain.

Translation

अस्मिन् in this, कुले family, जातः born, अकुशलाम् undesirable, गतिम् state, न गच्छति हि will never go, तु but, मम my, बान्धवः relation, त्वम् you, येन by whom, निहतः killed, सः he, यास्यति will attain.

Translation

सः he, एवम् in this way, तत्र there, असकृत् again and again, कृपणम् piteously, पर्यदेवयत bewailed, ततः then, अस्मै to him, भार्यया सह along with his wife, उदकं कर्तुम् to perform funeral obsequies, प्रवृत्तः commenced.

Translation

धर्मवित् one conversant with righteousness, सः that, मुनिपुत्रः son of the sage, स्वकर्मभिः by the merit of his own deeds, शक्रेण सह with Indra, दिव्येन in a celestial, रूपेण form, क्षिप्रम् quickly, स्वर्गम् heaven, अध्यारुहत् ascended.

Translation

सह शक्रेण with Indra, (सः) तापसः that ascetic, तौ both, वृद्धौ to the aged ones, अबाभाषे च spoke, पितरौ parents, मुहूर्तम् for a brief moment, आश्वास्य consoling, वाक्यम् words, अब्रवीत् said.

Translation

भवतोः your, परिचारणात् by (your) service, महत् supreme, स्थानम् state, प्राप्तः अस्मि I have attained, भवन्तौ अपि च you also, क्षिप्रम् quickly, मम my, मूलम् presence, उपैष्यतः will obtain.

Translation

जितेन्द्रियः one with his senses conquered, मुनिपुत्रः sage's son, एवम् in this way, उक्त्वा having said, वपुष्मता beautiful, दिव्येन celestial, विमानेन aerial chariot, क्षिप्रम् quickly, दिवम् heaven, आरुरोह ascended.

Translation

महातेजाः brilliant, सः तापसः that ascetic, भार्यया सह with his wife, तूर्णम् immediately, उदकं कृत्वा offering funeral libations, कृताञ्जलिम् with folded palms, उपस्थितम् standing nearby, माम् me, उवाच addressed.

Translation

राजन् king, त्वम् you, यत् since, ऐक पुत्रम् having only one son, माम् me, शरेण with the arrow, अपुत्रकम् childless, अकार्षीः rendered, अद्यैव right now, माम् me, जहि slay, मे to me, मरणे in death, व्यथा pain, नास्ति not.

Translation

त्वया by you, अविज्ञानात् in ignorance, मे my, शुचिः purehearted, सुतः son, यत् since, निहतः was killed, तेन therefore, त्वाम् you, सुदुःखम् deeply sorrowful, अतिदारुणम् extremely dreadful, अभिशप्स्यामि I will curse.

Translation

साम्प्रतम् now, यत् एतत् just as this, पुत्रव्यसनजम् caused by my son's death, दुःखम् grief, एवम् the same way, राजन् O king, त्वम् you, पुत्रशोकेन by the sorrow over your son, कालं करिष्यसि will die.

Translation

नराधिप O lord of men, क्षत्रियेण by being a kshatriya, त्वया by you, यस्मात् since, मुनिः sage, अज्ञानात् ignorantly, हतः killed, तस्मात् for that reason, आशु immediately, ब्रह्महत्या sin of slaying a brahmana, त्वाम् you, न आविशति will not apply.

Translation

जीवितान्तकरः causing the end of your life, घोरः dreadful, एतादृशः such, भावः mortal condition, दक्षिणा alms, दातारम् इव like a giver, क्षिप्रमेव soon, त्वामपि you also, गमिष्यति will reach.

Translation

तत् that, मिथुनम् couple, एवम् in this way, मयि in me, शापम् curse, न्यस्य giving, करुणम् piteously, बहुविलप्य lamenting long, देहम् body, चिताम् funeral pyre, आरोप्य ascending, स्वर्गम् to heaven, अभ्ययात् went.

Translation

देवि O Devi (Kausalya), तदा then, शब्दवेध्यनुशिक्षिणा trained in discharging the arrow in the direction of sound, मया by me, बाल्यात् out of ignorance, स्वयम् myself, कृतम् committed, तत् such, एतत् this, पापम् sin, चिन्तयानेन reflecting, स्मृतम् recollected.

Translation

देवि O Devi, तस्य कर्मणः that act's, अयं विपाकः this consequence, अन्नरसे food and drink, अपथ्यैः सह with unhealthy food, सम्भुक्ते सति when partaking, व्याधिः यथा causing illness, समुपस्थितः has befallen.

Translation

भद्रे O gentle lady, तस्मात् hence, अहम् I, पुत्रशोकेन due to sorrow over my son, जीवितम् life, यत् सन्त्यक्ष्यामि since I am giving up, उदारस्य of the noble, तस्य that ascetic's, तत् वचः those words, मम for me, अद्य today, आगतम् have come true.

Translation

कौशल्ये O Kausalya, चक्षुर्भ्याम् with eyes, त्वाम् you, न पश्यामि I am unable to see, मां me, साधु properly, स्फृश touch, भूमिपः lord of the earth, इति उक्त्वा having said so, त्रस्तो frightened, रुदन् weeping, भार्याम् to his wife, आह च said also.

Translation

देवि O Devi, मया by me, यत् whatever, राघवे to Rama, कृतम् done, एतत् all that, मे to me, सदृशम् befitting, अनेन by him (this Rama), मयि relating to me, यत् whatever, कृतम् done, तत्तु that one, तस्यैव his, सदृशम् is worthy of.

Translation

भुवि in this world, विचक्षणः clearrighted, कः who, दुर्वृत्तमपि even if illbehaved, पुत्रम् son, त्यजेत् will he abandon?, प्रव्राज्यमानो अपि even while he is being banished, कः who, सुतः son, पितरम् at his father, ना सूयेत् will not become angry?

Translation

रामः Rama, अद्य now, सकृत् once, माम् me, सम्स्पृशेत् will touch?, लभेत वा will he come to my side, यमक्षयम् world of Yama, अनुप्राप्ताः attained, मानवाः men, न द्रक्ष्यन्ति हि cannot see any more indeed

Translation

कौसल्ये O Kausalya, चक्षुषा with my eyes, त्वाम् you, न पश्यामि cannot see, मम my, स्मृतिः memory, विलुप्यते is failing, वैवस्वतस्य Yama's, एते दूताः these messengers, माम् me, त्वरयन्ति are hastening up.

Translation

अहम् I, जीवितक्षये at the last moment of my life, धर्मज्ञम् to the knower of righteousness, सत्यपराक्रमम् to one possessing the strength of truth, रामम् Rama, न पश्यामि हि इति यत् the fact that I am unable to see, अतः more than this, दुःखतरम् more sorrowful, किं नु what is there?

Translation

अप्रतिकर्मणः of unparalleled deeds, तस्य सुतस्य that son's, अदर्शनजः born out of nonappearance, शोकः grief, स्तोकम् small quantity, वारि water, आतपः इव like heat, मे my, प्राणान् life, उच्छोषयति is drying up.

Translation

पञ्चदशे वर्षे in the fifteenth year, ये whoever, चारु elegant, शुभकुण्डलम् with auspicious ear rings, रामस्य Rama's, मुखम् countenance, पुनः again, द्रक्ष्यन्ति will behold, ते those, देवाः gods, मनुष्याः men, न not.

Translation

पद्मपत्रेक्षणम् eyes like lotus petals, सुभ्रु graceful eyebrows, सुदंष्ट्रम् even teeth, चारुनासिकम् of shapely nose, ताराधिपनिभम् resembling the lord of the stars (the Moon), रामस्य Rama's, मुखम् countenance, धन्याः blessed, द्रक्ष्यन्ति will behold.

Translation

शारदस्य autumnal, इन्दोः Moon, सदृशम् similar, पुल्लस्य fullblown, कमलस्य च similar to lotus, सुगन्धि fragrant, मम नाथस्य my son's, तत् that, मुखम् countenance, धन्याः blessed, द्रक्ष्यन्ति will behold.

Translation

निवृत्तवनवासम् after completing the period of exile, अयोध्याम् to Ayodhya, पुनः again, आगतम् returning, रामम् Rama, मार्गगतम् moving on the highway, शुक्रं यथा like the planet Venus, सुखिनः happy persons, द्रक्ष्यन्ति will behold.

Translation

कौसल्ये O Kausalya, चित्तमोहेन on account of delusion, मे हृदयम् my heart, सीदतीव as if sinking, अहम् I, संयुक्तान् united, शब्दस्पर्शरसान् the sense of sound, touch and taste, न च वेदये I am not able to know.

Translation

चित्तनाशात् on account of the loss of the mental faculty, मे my, सर्वाण्येव all, इन्द्रियाणि sense organs, क्षीणस्नेहस्य with oil exhausted, दीपस्य like the lamp, संसक्ताः together, रश्मयः यथा like rays, विपद्यन्ते are giving way.

Translation

आत्मभवः selfcreated on account of my son, अयम् this, शोकः sorrow, अनाथम् helpless, अचेतनम् insensible, माम् me, नदीरयः current of the river, कूलं यथा like the bank, वेगेन rapidly, संसादयति eroding.

Translation

महाबाहो O mightyarmed one, हा राघव Ah Rama, मम my, आयासनाशन destroyer of my agony, हा Ah , हा पितृप्रिय Ah delight of your father, मे नाथ my protector, हा Ah सुत son, क्व where, गतः असि have you gone?.

Translation

हा कौशल्ये Ah Kausalya, तपस्विनि pitiable one, हा सुमित्रे Ah Sumitra, हा Ah, नृशंसे cruel one, मम अमित्रे my enemy, कुलपांसनि defiler of my race, कैकेयि Kaikeyi, नशिष्यामि am destroyed.

Translation

राजा king, दशरधः Dasaratha, इति thus, रामस्य मातुश्च Rama's mother, सुमित्रायाश्च Sumitra's, सन्निधौ in the presence, इति thus, शोचन् crying in distress, जीवितान्तं end of his life, उपागमत् reached.

Translation

उदारदर्शनः a man of noble vision, नराधिपः king, दीनम् pitiably, कथयन् while speaking, पुत्रस्य son's, विवासनातुरः distraught on account of his exile, अर्धरात्रे at midnight, गते having passed away, यदा when, भृशदुःखपीडितः tormented with intense sorrow, तदा then, प्राणम् life, जहौ gave up.