Sarga 58

Translation

ततः then, महाबलाः mighty, हनुमत्प्रमुखाः Hanuman the foremost, हरयः among vanaras, तस्य that, महेन्द्रस्यगिरेः on the mountain Mahendra, शृङ्गे summit, उत्तमाम् very much, प्रीतिम् rejoiced, जग्मुः went.

Translation

ततः thereafter, प्रीतिसंहृष्टः very delighted, जाम्बवान् Jambavan, प्रीतिमन्तम् very affectionately, महाकपिम् great monkey, अनिलात्मजम् Hanuman, कार्यवृत्तान्तम् all that happened, अपृच्छत् inquired.

Translation

देवी divine lady, त्वया by you, कथम् how, दृष्टा was she found, तत्र there, कथं वा how is she, वर्तते behaving, क्रूरकर्मा cruel in action, सः दशाननः that tenheaded one, तस्याम् with her, कथंवृत्तः you narrate (what she said).

Translation

महाकपे great vanara, एतत् all that, सर्वम् entire, तत्त्वतः truly, त्वम् you, नः us, प्रब्रूहि after knowing, श्रुतार्थाः after hearing, भूयःकार्यविनिश्चयम् next course of action, चिन्तयिष्यामः will think .

Translation

गतैः when we go, अस्माभिः we too, तत्र there, यः that which, अर्थः meaningful, वक्तव्यः will tell, यत् that which, तत्र there, रक्षितव्यं च to be hidden, तत् that, आत्मवान् yourself, भवान् you are wise, नः to us, व्याकरोतु tell us in detail.

Translation

तेन by him, नियुक्तः having been asked, सः he, सम्प्रहृष्टतनूरुहः horripilations all over his body out of joy, ततः then, देव्यै to queen, सीतायै to Sita, शिरसा bowed down head, प्रणम्य saluted, प्रत्यभाषत began telling.

Translation

उदधेः rose up, दक्षिणम् southern, पारम् shore, काङ्क्षमाणः you have seen, समाहितः intent on, भवताम् all of you, प्रत्यक्षमेव directly, महेन्द्राग्रात् Mahendra mountain, खम् sky, आप्लुतः leaping.

Translation

गच्छतः while I was going, मे I, घोरम् terrific, विघ्नरूपमिव like a form that came to obstruct, अभवत् saw, काञ्चनम् golden, दिव्यम् wonderful, सुमनोहरम् very beautiful, शिखरम् peak of mountain, पश्यामि saw.

Translation

पन्थानम् on my way, आवृत्य turning towards, स्थितम् stood, तं नगम् that mountain, विघ्नम् to obstruct, मेने my path, दिव्यम् wonderful, काञ्चनम् golden, तं नगसत्तमम् that great mountain, उपसङ्गम्य meeting, अयम् this, मया by me, भेत्तव्यः इति this should be broken, मे मनसा in my mind, बुद्धिः कृता resolved.

Translation

मया by me, लाङ्गूलेन with my tail, प्रहतम् hit, तस्य महागिरेः that great mountain, सूर्यसङ्काशम् radiating like the Sun, शिखरम् peak, सहस्रधा a thousand pieces, व्यशीर्यत shattered.

Translation

सः महागिरिः that great mountain, तम् him, व्यवसायम् going to smash, बुद्ध्वा perceiving, मनः my mind, प्रह्लादयन्निव delighting, पुत्त्र इति like a son, मधुराम् sweet, वाणीम् tone, उवाच ह spoke.

Translation

महोदधौ in the great ocean, निवसन्तम् residing, मातरिश्वनः winddeity, सखायम् friend, विख्यातम् called, माम् I, मैनाकमिति Mainaka, पितृव्यं चापि like father's brother, विद्धि you may know.

Translation

पुत्त्र O son, पुरा in the past, पर्वतोत्तमाः the foremost of mountains, पक्षवन्तः had wings, बभूवुः had, बाधमानाः tormenting, छन्दतः at will, समन्ततः all over, पृथिवीम् the earth, चेरुः ranging.

Translation

पाकशासनः who killed Paka (an ogre), भगवान् god, महेन्द्रः Mahendra, नगानाम् of the mountains, चरितम् the story (of their cruel deeds), श्रुत्वा on hearing, एषाम् their, पक्षान् wings, वज्रेण by the thuinderbolt, सहस्रशः into a thousand pieces, चिच्छेद cut off.

Translation

वत्स O Son, अहं तु I was also, तव your, पित्रा father, महात्मना great self, मारुतेन of Maruta's, तदा so also, तस्मात् your, मोक्षितः dropped, महार्णवे in this great ocean, प्रक्षिप्तः saved from Indra, अस्मि I am.

Translation

अरिन्दम subduer of enemies, मया by me, रामस्य Rama's, साह्ये received help, वर्तितव्यम् has to make efforts, महेन्द्रसमविक्रमः equal to Mahendra in valour, रामः Rama, धर्मभृताम् among the righteous, श्रेष्ठः foremost.

Translation

महात्मनः great self, तस्य मैनाकस्य that Mainaka's, वचः words, श्रुत्वा having heard, कार्यम् task, गिरेः mountain, आवेद्य told, मम my, मनः mind, उद्यतम् to go, अहम् I, तेन to him, महात्मना the great self, मैनाकेन by Mainaka, अनुज्ञातश्च granted permission.

Translation

सः he, शैलः mountain, मानुषेण in human form, वपुष्मता अन्तर्हितः concealed, महाशैलः huge mountain, शैलेन in mountain form, शरीरेण च in the form, महोदधौ great ocean, अन्तर्हितः remained hidden.

Translation

ततः then, अहम् I, उत्तमम् excellent, जवम् speed, आस्थाय catching, शेषम् rest of, पन्थानम् the path, आस्थितः to cross, सुचिरं कालम् long time, वेगेन speedily, अभ्यागमम् went on.

Translation

ततः then, अहम् I, नागमातरम् mother of serpents, सुरसाम् Surasa, पश्यामि saw, सा देवी that lady, समुद्रमध्ये in the midst of the ocean, माम् me, वचनम् these words, अभाषत said.

Translation

हरिसत्तम powerful monkey, त्वम् you, मम my, भक्षः food, अमरैः immortals,प्रदिष्टः destined, अतः as such, त्वाम् you, भक्षयिष्यामि I will eat you, त्वम् you, मे my, चिरस्य after a long time, विहितः found you.

Translation

सुरसया by Surasa, एवम् in that way, उक्तः having spoken, प्राञ्जलिः offered salutations with folded palms, प्रणतः bent low, स्थितः stood, विवर्णवदनः face turned pale, भूत्वा became, इदम् these, वाक्यं च and words, उदीरयम् uttered.

Translation

दाशरथिः Dasaratha's son, श्रीमान् illustrious, परन्तपः scorcher of enemies, रामः Rama, दण्डकावनम् Dandaka forest, भ्रात्रा brother, लक्ष्मणेन सह accompanied by Lakshmana, सीतया च and Sita, प्रविष्टः entered.

Translation

तस्य his, भार्या wife, सीता Sita, दुरात्मना evil minded, रावणेन by Ravana, हृता abducted, अहम् I, रामशासनात् by Rama's command, दूतः messenger, तस्याः her, सङ्काशम् to meet, गमिष्ये going.

Translation

विषये king's wife, सती wife, रामस्य Rama's, साहाय्यम् help, कर्तुम् will do, अर्हसि fit, अथवा or else, मैथिलीम् when Mythili, अक्लिष्टकारिणम् after revealing about her, रामं च and Rama, दृष्ट्वा seeing, ते to you, वक्त्रम् mouth, आगमिष्यामि will enter, सत्यम् it is true, ते you, प्रतिशृणोमि promise.

Translation

मया by me, एवम् in that way, उक्ता having said, कामरूपिणी who can assume any form at will, सा सुरसा that Surasa, अब्रवीत् said, कश्चित् none, नातिवर्तेत can escape, एषः thus, मम I have, वरः a boon.

Translation

सुरसया when Surasa, एवम् in that way, उक्तः spoke, दशयोजनम् ten yojanas, आयतः in length, अहम् I, ततः then, क्षणेन in a moment, अर्थगुणविस्तारः fifteen yojanas, बभूव grew in size.

Translation

तया to go, मुखम् mouth, मत्प्रमाणानुरूपम् commensurate with my size, व्यादितम् opened, व्यादितम् when she opened, तत् that, आस्यम् her, दृष्ट्वा seeing, वपुः form, ह्रस्वम् turned away, आकरवम् to move, तस्मिन् from her, मुहूर्ते in a moment, पुनः again, अङ्गुष्ठमात्रकः of the size of thumb, बभूव became.

Translation

ततः then, अहम् I, आशु she, तद्वक्त्रम् her mouth, अभिपत्य seeing, क्षणात् in a moment, निर्गतः came out, देवी lady, सुरसा Surasa, स्वेन natural, रूपेण form assumed, पुनः again, माम् to me, अब्रवीत् said.

Translation

सौम्य O noble one, हरिश्रेष्ठ foremost of vanaras, अर्थसिद्ध्यै accomplish the task, यथासुखम् happily, गच्छ going, वैदेहीम् Vaidehi, महात्मना great self, राघवेण to Raghava, समानय unite, महाबाहो strongarmed, वानर vanara, सुखी be happy, भव you, तव you, प्रीता pleased, अस्मि I am.

Translation

ततः then, अहम् I, सर्वभूतैः all creatures, साधु साध्विति well done, well done, प्रशंसितः praised, ततः then, अहम् I, गरुडो यथा like Garuda, विपुलम् vast, अन्तरिक्षम् sky, प्लुतः leapt .

Translation

मे my, छाया shadow, निगृहीता held, किञ्चन by some one, न च पश्यामि I could not see, विहतवेगः reduced my speed, सः अहम् I, दश दिशः all the ten directions, विलोकयन् looked around, येन even then, मे to me, गतिः one that approached, अपहृता that which seized, किञ्चित् not seen, तत्र न च पश्यामि was not seen.

Translation

ततः then, मे my, बुद्धिः intellect, उत्पन्ना arose, मम in me, गगने in the sky, यत्र there, रूपम् form, न दृश्यते not able to see, किं नाम what is her name, ईदृशः not able to discern, विघ्नः obstructing, उत्पन्नः thought.

Translation

शोचता thinking so, मया by me, अधोभागेन down, मे I, दृष्टिः saw, पातिता down, ततः there, अहम् I, भीमाम् terrific, सलिलेशयाम् in the water, राक्षसीम् shedemon, अद्राक्षम् I saw.

Translation

भीमया frightening, तया she was, महानादम् loud voice, प्रहस्य laughed, अवस्थितम् without any hesitation, असम्भ्रान्तम् steadfast, इदम् this, अशोभनम् inauspicious, वाक्यम् these words, अहम् to me, उक्तः said.

Translation

महाकाय one with a huge body, क्व where, गन्ता going, असि you are, क्षुधितायाः I am hungry, मम my, ईप्सितः I am eager, भक्षः to eat, चिरम् for long time, आहारवर्जितम् without food, मे my, देहम् body, प्रीणय make me satisfied.

Translation

अहम् I am, बाढम् इत्येव saying well, तां वाणीम् her mouth, प्रत्यगृह्णाम् ततः then, तस्याः her, अस्यप्रमाणात् more than her size, अधिकम् bigger, कायम् size body, अपूरयम् grew.

Translation

तस्याः her, महत् huge, भीमम् fierce, आस्यं च mouth, मम भक्षणे to eat me, वर्धते increased, माम् myself, कृतम् did, मम my, विकृतम् ugly, साधु on my own, न बुबुधे not know.

Translation

ततः then, अहम् I, निमिषान्तरात् in a moment, विपुलम् vast, रूपम् form, संक्षिप्य reduced, तस्याः from her, हृदयम् heart, आदाय entered, नभस्थलम् into the sky, प्रपतामि sprang up.

Translation

भीमा fierce, पर्वतसङ्काशा resembling mountain, सा she, मया my, निकृत्तहृदया pulled out her heart, सती she, विसृष्टभुजा hanging down her arms, लवणाम्भसि into the ocean, पपात fell.

Translation

चारणैः सह including charanas, खगतानाम् residing in the sky, सिद्धानाम् siddhas, भीमा fierce, राक्षसी ogres सिंहिका Simhika, क्षिप्रम् in a moment, हनुमता by Hanuman, हता slain, शृणोमि (talking to each other) I heard.

Translation

अहम् I, ताम् her, हत्वा having slain, पुनरेव once again, अत्ययिकम् huge, कृत्यम् feat, स्मरन् remembered, महत् अध्वानम् huge mission, गत्वा went, यत्र there, सा that, लङ्कापुरी city of Lanka, उदधेः full of trees, दक्षिणं तीरम् southern shore, पश्यामि saw.

Translation

दिनकरे Sun, अस्तं याते after setting, अहम् I, भीमविक्रमैः of fierce valour, रक्षोभिः guarded, अविज्ञातः unnoticed, रक्षसाम् demons, निलयम् abode, पुरम् city, प्रविष्टः entered.

Translation

तत्र there, प्रविशतः as I entered, पुरः the city, कल्पान्तघनसन्निभा like a cloud at the dissolution of the universe, कापि behaving like, नारी woman, अट्टहासम् yelling, विमुञ्चन्ती stood in front, उत्थिता opposing me.

Translation

ततः then, जिघांसन्तीम् burning, ज्वलदग्निशिरोरुहाम् hair like the sacrificial fire, सुभैरवाम् frightening form, ताम् her, सव्यमुष्टिप्रहारेण hit with the fist of the left hand, पराजित्य after defeating, प्रदोषकाले at the sunset time, प्रविशम् entered, भीतया fearful form, तया she, अहम् me, उदितः risen.

Translation

वीर hero, अहम् I, लङ्कापुरी the deity of Lanka, यस्मात् I am, ते by your, विक्रमणे by your valour, निर्जिता won, तस्मात् therefore, सर्वरक्षांसि all demons, अशेषतः many, विजेतासि will win.

Translation

अहम् I am, तत्र there, रावणान्तःपुरगतः Ravana's harem, सर्वरात्रम् all night, जनकात्मजाम् Janaka's daughter, विचिन्वन् searched also, सुमध्यमाम् fairwaisted lady, न अपश्यं च and not seen.

Translation

रावणस्य Ravana's, निवेशने residence, सीताम् Sita, अपश्यंस्तु not able to find, ततः then, शोकसागरम् ocean of sorrow, आसाद्य immersed, पारम् endless, न उपलक्षये did not know.

Translation

शोचता worrying so, मया by me, काञ्चनेन golden, विकृष्टेन long, प्राकारेण boundary wall, समावृतम् surrounding, उत्तमम् very splendid, गृहोपवनम् home garden, दृष्टम् seen.

Translation

सः that, प्राकारम् boundary wall, अवप्लुत्य crossed, बहुपादपम् many kinds of trees, पश्यामि saw, अशोकवनिकामध्ये in the midst of Ashoka garden, महान् huge, शिंशुपापादपः Simsupa tree, तम् that, आरुह्य ascended, काञ्चनम् golden, कदलीवनम् rows of banana plants, पश्यामि saw.

Translation

शिंशुपावृक्षात् from the Simsupa tree, अदूरात् not far from there, वरवर्णिनीम् beautiful, श्यामाम् dark complexioned, कमलपत्राक्षीम् with eyes like lotus petals, उपवासकृशाननाम् whose face was emaciated due to fasting, तदेकवासःसंवीताम् wearing only a single sari, रजोध्वस्तशिरोरुहाम् hair filled with dust, शोकसन्तापदीनाङ्गीम् patheticlooking in grief, भर्तृहिते well wisher of husband, स्थिताम् seated, विरूपाभिः ugly, क्रूराभिः cruel also, मांसशोणितभक्षाभिः who were fed with flesh and blood, राक्षसीभिः shedemons, व्याघ्रीभिः tigress, हरिणीमिव like a doe, अभिसंवृताम् collected around, सीताम् Sita, पश्यामि I saw.

Translation

मुहुर्मुहुः again and again, तर्ज्यमाना intimidated, एकवेणीधरा wearing a single braid, दीना miserable, भर्तृचिन्तापरायणा engrossed in sorrow about her husband, भूमिशय्या on account of lying on the bare ground, विवर्णाङ्गी become pale, हिमागमे at the onset of winter, पद्मिनीव like the lotuses, रावणात् by Ravana, विनिवृत्तार्थाम् not knowing the way to escape, र्तव्यकृन्तिश्चया determined to give up life, सा she, मया by me, राक्षसीमध्ये in the midst of demonesses, आसादिता seated, मृगशाबाक्षी fawneyed, मया by me, कथञ्चित् some how, तूर्णम् quickly, आसादिता saw.

Translation

अहम् I am, तादृशीम् seeing her, नारीम् woman, यशस्विनीम् renowned one, तां रामपत्नीम् that Rama's wife, दृष्ट्वा on seeing, तत्र there, शिंशुपावृक्षे एव from the Simsupa tree only, पश्यन् saw, अवस्थितः stayed.

Translation

ततः then, रावणस्य Ravana's, निवेशने residence, काञ्चीनूपुरमिश्रितम् sound of jingling bells of gold, अधिकगम्भीरम् very majestic, हलहलाशब्दम् making a loud noise, शृणोमि I heard.

Translation

ततः then, अहम् I, परमोद्विग्नः very scared, स्वं रूपम् my form, प्रत्यसंहरम् contracted my body, अहं तु I also, गहने sky, शिंशुपावृक्षे in the Simsupa tree, पक्षीव like a bird, स्थितः stood.

Translation

ततः then, रावणदाराश्च Ravana's consorts, महाबलः powerful, रावणश्च Ravana's, सीता Sita, यत्र there, स्थिता stood, अभवत् came, तम् to her, देशम् location, समनुप्राप्ताः reached.

Translation

अथ and then, वरारोहा beautiful one, सीता Sita, रक्षोगणेश्वरम् king of demon troops, तम् her, दृष्ट्वा seeing, ऊरू thighs, बाहुभ्याम् shoulders, सङ्कुच्य folded across, पीनौ plumpy, स्तनौ breasts, परिरभ्य च covered.

Translation

वित्रस्ताम् full of fear, परमोद्विग्नाम् very much worried, ततस्ततः here and there, वीक्षमाणाम् looking, किञ्चित् not even one, त्राणम् protector, अपश्यन्तीम् not seen, वेपमानाम् trembling, तपस्विनीम् one in meditation, परमदुःखिताम् very sorrowful, तां सीताम् that Sita, दशग्रीवः tenheaded, अवाक्चिराः bending the head down, प्रतितः trust, माम् me, बहुमन्यस्व respect, इति this, उवाच spoke.

Translation

गर्विते in your pride, सीते Sita, त्वम् your, दर्पात् with pride, माम् me, नाभिनन्दसि यदि चेत् if you do not respect me, द्वौ मासौ अन्तरम् in two months time, तव your, रुधिरम् blood, पास्यामि I will see.

Translation

दुरात्मनः evilminded one, तस्य your, रावणस्य Ravana's, एतत् all these, वचः words, श्रुत्वा hearing, सीता Sita, परमक्रुद्धा very angry, उत्तमम् good, वचनम् these words, उवाच spoke.

Translation

राक्षसाधम lowly rakshasa, अमिततेजसः highly valourous one, रामस्य Rama's, भार्याम् wife, इक्ष्वाकुकुलनाथस्य of the king of Ikshvaku race, दशरथस्य Dasaratha's, स्नुषां च daughterinlaw, अवाच्यम् unspeakable, वदतः words, तव your, जिह्वा tongue, कथम् how, न पतिता not fallen.

Translation

नार्य ignoble, पाप sinner, यः such you, भर्तुः husband, असन्निधौ not near, माम् me, अपहृत्य abducted, महात्मना great, तेन by his, अदृष्टः without being seen, आगतः came, तव your, वीर्यम् courage, किञ्चित् not have little.

Translation

त्वम् you, रामस्य Rama's, सदृशः not equal, न not, अस्य his, दास्येऽपि even of servant, न युज्यसे not fit to be, राघवः Rama, यज्ञीयः does yagnas, सत्यवादी always abides in truth, रणश्लाघी च and valiant in war.

Translation

जानक्या by Janaki, एवम् in that way, परुषम् harsh, उक्तः spoken, दशाननः tenheaded one, सहसा suddenly, चितास्थः in the funeral pyre, पावकः इव like fire, कोपात् in anger, जज्वाल like flame.

Translation

क्रूरे wicked, नयने eyes, विवृत्य opened, दक्षिणम् right hand, मुष्टिम् fist, उद्यम्य raised, मैथिलीम् Mythili, हन्तुम् to kill, आरब्धः started, तदा then, स्त्रीभिः even the women there, हाहाकृतम् raised their voice saying, alas

Translation

दुरात्मनः evilminded, तस्य his, भार्या wife, मन्दोदरी नाम named Mandodari, वरा noble one, स्त्रीणाम् among women, मध्यात् from the midst, समुत्पत्य came, तया forward, सः he, प्रतिषेधितः objected.

Translation

मदनार्दितः tormented by god of love, सः he, तया such, मधुराम् sweet, वाणीम् words, उक्तश्च having spoken, महेन्द्रसमविक्रमः equal to Mahendra in might, सीतया Sita, तव your, किं कार्यम् for what purpose.

Translation

प्रभो O Lord, देवगन्धर्वकन्याभिः even gods and daughters of gandharvas, यक्षकन्याभिरेवच even young yaksha ladies, सार्धम् all, इह here, रमस्व enjoy, सीतया with Sita, किं करिष्यसि why do you need.

Translation

ततः then, महाबलः mighty, सः निशाचरः nightwanderer, समेताभिः together, ताभिः नारीभिः all the women, प्रसाद्य sprang up, सहसा quickly, स्वं भवनम् his mansion, नीतः took.

Translation

तस्मिन् दशग्रीवे when that tenheaded one, याते went, विकृताननाः those uglyfaced ones, राक्षस्यः demons, क्रूरैः cruel, सुदारुणैः frightful, वाक्यैः words, सीताम् to Sita, निर्भर्त्सयामासुः threatened.

Translation

जानकी Janaki, तासाम् those, भाषितम् words, तृणवत् like a blade of grass, गणयामास not cared, तदा then, तासाम् they, गर्जितम् frightened, सीताम् Sita, प्राप्य uttered, निरर्थकम् were of no use.

Translation

पिशिताशनाः flesh eaters, ताः राक्षस्यः those demonesses, वृथागर्जितनिश्चेष्टाः since their threatenings were of no use, महत् great, तत् that, सीताद्यवसितम् Sita's determination was formidable, रावणाय to Ravana, शशंसुः reported.

Translation

ततः then, सर्वाः all, ताः those, सहिताः together, निहताशाः given up hope, निरुद्यमाः given up their efforts, ताम् they, समन्तात् all over, परिक्षिप्य scattered around, निद्रावशम् to sleep, उपागताः succumbed.

Translation

तासु them, प्रसुप्तासु after sleeping, भर्तृहिते wellwisher of the husband, रता one who remained, सीता Sita, दीना miserable, करुणम् pathetically, विलप्य crying, सुदुःखिता very sad, प्रशुशोच lamented.

Translation

तासाम् all of them, मध्यात् midst, समुत्थाय got up, त्रिजटा Trijata, वाक्यम् these words, अब्रवीत् said, क्षिप्रम् at once, आत्मानम् you, खादत eat me, जनकस्य Janaka's, आत्मजा daughter, साध्वी chaste, दशरथस्य Dasaratha's, स्नुषा daughterinlaw, सीता Sita, न विनशिष्यति not be destroyed.

Translation

रक्षसाम् rakshasas, विनाशाय च even destruction, अस्याः her, भर्तुः husband's, जयाय च even victory, अद्य today, मया to me, दारुणः dreadful, रोमहर्षणः horripilating experience, स्वप्नः in dream, दृष्टः saw.

Translation

अस्मात् from that, राघवात् by Rama, राक्षसीगणम् rakshasa clan, परित्रातुम् to protect, अलम् enough, वैदेहीम् Vaidehi's, अभियाचाम will beg her, एतत् by that, मम our, रोचते हि thinking indeed.

Translation

यस्याः whoever, दुःखितायाः is in sorrow, एवं विधः in this way, स्वप्नः dream, प्रदृश्यते sees, सा that, विविधैः many, दुःखै grief, विमुक्ता will be relieved, अनुत्तमम् immense, सुखम् happiness, आप्नोति will result, जनकात्मजा Janaka's daughter, मैथिली Maithili, प्रणिपातप्रसन्ना हि will bless us if we pray her.

Translation

ततः then, ह्रीमती bashful, बाला young, सा that Sita, भर्तुः husband, विजयहर्षिता feeling happy that he will succeed, अवोचत् hearing the words, तत् that, तथ्यं यदि comes true, वः thee, शरणम् protect, भवेयम् I will.

Translation

अहम् I, विक्रान्तः heroic, सीतायाः Sita, तादृशीम् seeing her deplorable state, ताम् her, दारुणाम् dreadful, दशाम् state, दृष्ट्वा on seeing, चिन्तयामास started worrying, मे myself, मनः in mind, न निर्वृतम् not had peace.

Translation

मया I am, जानक्याः with Janaki, सम्भाषणार्थम् to enter into conversation, विधि strategy, चिन्तितः thought, ततः that, इक्ष्वाकूणाम् in Ikshvaku, वंशस्तु in the race, मम my, पुरस्कृतः to praise.

Translation

देवी the divine lady, राजर्षिगणपूजिताम् sanctified by the names of royal seers, गदिताम् enumerated, वाचम् words, श्रुत्वा heard, बाष्पैः tears, पिहितलोचना eyes blinded, माम् me, प्रत्यभाषत replied.

Translation

वानरपुङ्गव foremost of vanaras, त्वम् you, कः who, केन why, कथम् how, इह here, प्राप्तः could come, ते to you, रामेण with Rama, प्रीतिः friendship, का tell, तत् that, मे to me, शंसितुम् in detail, अर्हसि it is prpoer.

Translation

तस्याः तत् her those, वचनम् words, श्रुत्वा hearing, अहमपि I also, वचः these words, अब्रुवम् spoke, देवि O queen, ते to your, भर्तुः husband, सहायः help, महाबलः mighty, भीमविक्रमः fierce valour, सुग्रीवो नाम named Sugriva, विक्रान्तः warrior, वानरेन्द्रः king of monkeys.

Translation

इह here, आगतम् I came, माम् me, तस्य his, भृत्यम् servant, त्वम् you, विद्धि to find, अहम् I, भर्त्रा by your husband, अक्लिष्टकर्मणा tireless in action, रामेण by Rama, तुभ्यम् for your sake, प्रेषितः sent me.

Translation

यशस्विनि O glorious lady, पुरुषव्याघ्रः tiger among men, श्रीमान् illustrious, दाशरथिः Dasaratha's son, स्वयम् himself, इदम् this, अङ्गुलीयम् this ring, तुभ्यम् to you, अभिज्ञानम् to recognise, अदात् sent.

Translation

देवि O venerable lady, तत् that, त्वया by your, आज्ञप्तम् order, इच्छामि wish to know, अहम् I, किम् what, करवाणि to do, त्वाम् you, रामलक्ष्मणयोः both Rama and Lakshmana, पार्श्वम् to them, नयामि take you, उत्तरम् back, किम् what do you say?

Translation

जनकनन्दिनी delight of Janaka, सीता Sita, एतत् all this, श्रुत्वा having heard, विदित्त्वा च thought over, राघवः Rama, रावणम् Ravana, उत्साद्य slaying, माम् me, नयतु should take, इति this, आह she said.

Translation

अहम् I am, आर्याम् noble, अनिन्दिताम् flawless, देवीम् queen, शिरसा bowing, प्रणम्य saluted, राघवस्य to Rama, मनोह्लादम् very pleasing to his mind, अभिज्ञानम् to recognise, अयाचिषम् signet.

Translation

अथ and then, सीता Sita, माम् to me, अब्रवीत् said, उत्तमः best, अयम् this, मणिः gem, गृह्यताम् take, येन by this, महाबाहुः longarmed, रामः Rama, त्वाम् you, बहुमन्यते presented to him.

Translation

वरारोहा fairhipped lady, इति thus, उक्त्वा having delivered, अद्भुतम् wonderful, मणिप्रवरम् excellent jewel, प्रायच्छत् gave, परमोद्विग्ना in an anxious state, माम् me, वाचा spoke, सन्दिदेश ह message.

Translation

ततः then, अहम् I, तस्यै her, राजपुत्र्यै princess, प्रणम्य saluted, समाहितः with focused mind, इह here, अभ्युद्गतमानसः should come soon, प्रदक्षिणम् circumambulated, परिक्रामम् went round.

Translation

अहम् I, तया to her, मनसा in mind, निश्चित्य determined, पुनरेव again, उक्तः said, हनुमान् Hanuman, राघवे to Rama, मम my, वृत्तान्तम् all about my story, वक्तुम् you tell, अर्हसि I wish.

Translation

वीरौ heroic one, तौ they both, रामलक्ष्मणौ Rama and Lakshmana, उभौ both, श्रुत्वैव on hearing, सुग्रीवसहितौ accompanied by Sugriva, न चिरात् not very late, यथा that way, उपेयाताम् coming here, तथा that way, कुरु you may do.

Translation

अन्यथा otherwise, भवेद्यदि with none to protect, मम I, जीवितम् life, द्वौ two, मासौ months only, काकुत्स्थ to Rama, माम् me, न द्रक्ष्यति not see, सा अहम् that I, अनाथवत् like an orphan, म्रिये will die.

Translation

करुणम् pathetic, तत् these, वाक्यम् words, श्रुत्वा having heard, माम् me, क्रोधः anger, अभ्यवर्तत overtaken, उत्तरम् reply, अनन्तरम् after that, कार्यशेषम् left over task, मया by me, दृष्टम् perceived.

Translation

ततः that, तदा then, मे I, कायः body, पर्वतसन्निभः like a mountain, अवर्धत increased, युद्धकाङ्क्षी intent on fighting, तत् that, वनम् garden, विनाशयितुम् to destroy, आरभे started.

Translation

विकृताननाः uglyfaced, राक्षस्यः ogresses, प्रतिबुद्धाः woke up and saw, भग्नम् broken, भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् terrified birds and beasts, तत् that, वनषण्डम् destroyed garden, निरीक्षन्ते saw.

Translation

ततस्ततः here and there, समागम्य collecting together, तस्मिन् वने in that garden, माम् me, दृष्ट्वा saw, ताः them, क्षिप्रम् at once, समभ्यागताः understood, रावणाय to Ravana, आचचक्षिरे thus reported.

Translation

महाबल powerful, राजन् king, दुरात्मना evilminded, वानरेण by a vanara, तव your, वीर्यम् valour, अविज्ञाय not knowing, दुर्गम् inaccessible, तव your, इदं वनम् this garden, भग्नम् destroyed.

Translation

राजेन्द्र O king, असौ यथा this, विलयम् aimlessly, व्रजेत् wanderer, तव your, विप्रियकारिणः who has done contrary to your interest, दुर्बुध्देः wickedminded, तस्य his, वधम् to kill, क्षिप्रम् immediately, आज्ञापय order.

Translation

तत् that, श्रुत्वा having heard, राक्षसेन्द्रेण by the lord of demons, भृशदुर्जयाः who are invincible, रावणस्य Ravana's, मनोनुगाः those who know his mind, किङ्करा नाम called kinkara, राक्षसाः demon, विसृष्टाः sent.

Translation

तस्मिन् those, वनोद्धेशे near the garden, शूलमुद्गरपाणिनाम् tridents and maces, तेषाम् with them, अशीतिसाहस्रम् battalion of eighty thousand (demons), मया by me, परिघेण by iron bar, निषूदितम् killed.

Translation

तेषाम् them, ये who were, हतशेषाः left behind, ते they, लघुविक्रमाः less powerful, गत्वा went, महत् great, सैन्यम् army, निहतम् killed, रावणाय to Ravana, आचचक्षिरे reported.

Translation

ततः then, मे I, बुद्धिः intellect, उत्पन्ना arose, चैत्यप्रासादम् high rise mansion, आक्रमम् taking hold, स्तम्भेन with a pillar, तत्रस्थान् stationed there, शतम् a hundred, राक्षसान् demons, हत्वा killed, पुनः again, मया by me, लङ्कायाः in Lanka, ललामभूतः a decorative mansion, सः that, विध्वंसितः destroyed.

Translation

ततः then, घोररूपैः of terrific appearance, भयानकैः frightening, बहुभिः many, राक्षसैः ogres, सार्धम् together with, प्रहस्तस्य Prahasta's, सुतम् son, जम्बुमालिनम् Jambumali, आदिशत् ordered

Translation

महाबलसम्पन्नम् endowed with mighty strength, रणकोविदम् expert in war, सहानुगम् and others who accompanied, तं राक्षसम् the demons, घोरेण by a terrific, परिघेण with iron bar, सूदयामि slayed.

Translation

राक्षसेन्द्रः demon king, रावणः Ravana, महाबलान् mighty army, पदातिबलसम्पन्नान् strong footsoldiers, मन्त्रिपुत्रान् sons of ministers, प्रेषयामास sent.

Translation

तान् सर्वान् all of them, परिघेणैव with iron bar only, यमसादनम् the abode of Yama, नयामि sent, रावणः Ravana, समरे in combat, लघुविक्रमान् less valiant, मन्त्रिपुत्रान् sons of ministers, हतान् having been killed, श्रुत्वा heard, शूरान् heroes, पञ्च five, सेनाग्रगान् army generals, प्रेषयामास sent.

Translation

अहम् I, सहसैन्यान् along with the army, तान् सर्वान् all of them, अभ्यसूदयम् having been killed, ततः then, दशग्रीवः tenheaded, रावणः Ravana, महाबलम् mighty, पुत्रम् son, अक्षम् Aksha, बहुभिः and many, राक्षसैः demons, सार्धम् together with, प्रेषयामास sent out.

Translation

रणपण्डितम् expert in war, मन्दोदरीपुत्त्रम् Mandodari's son, खम् to the sky, उत्क्रान्तम् risen up, चर्मासिनम् feet, तं कुमारम् of that young man, सहसा at once, पादयोः both feet, गृहीतवान् caught hold of, शतगुणम् hundred times, भ्रामयित्वा whirled him round, व्यवेषयम् smashed.

Translation

दशाननः tenfaced, सः रावणः that Ravana, आगतम् gone, अक्षम् of Aksha, भग्नम् destroyed, निशम्य after hearing, सुसंकृद्धः became very angry, ततः then, बलिनम् strong, युद्धदुर्मदम् thirsting for war, इन्द्रजितं नाम named Indrajit, द्वितीयम् second, सुतम् son, व्यादिदेश gave instruction.

Translation

अहम् I, सर्वम् all, तत् that, बलं च even army, तम् them, राक्षसपुङ्गवं च even the army chiefs, रणे in combat, नष्टौजसम् having been destroyed, कृत्वा done, परम् very, हर्षम् happy, उपागमम् became.

Translation

महाबाहुः strongarmed, महाबलः mighty, मदोत्कटैः intoxicated, वीरैः सह including the warriors, रावणेनैव Ravana's confidence, महता great, प्रत्ययेन again,प्रेषितः sent.

Translation

सः he, माम् my, आविषह्यम् cannot be slain, बुद्ध्वा knowing, स्वम् his, बलं च strength, अवमर्दितम् is reduced, स तु that, अतिवेगितः with high speed, माम् at me, ब्राह्मेण अस्त्रेण Brahma's weapon, प्राबध्नात् captured.

Translation

ततः then, तत्र there, राक्षसाः demons, माम् me, रज्जुभिः with ropes, अभिबध्नन्ति also bound, माम् me, गृहीत्वा holding, रावणस्य to Ravana, समीपम् near, उपानयन् brought.

Translation

अहम् I, दुरात्मना wickedminded, रावणेन by Ravana, दृष्ट्वा on seeing, सम्बाषितश्च conversed, लङ्कागमनम् about my coming to Lanka, राक्षसानाम् ogres, तम् them, वधम् killing, पृष्टश्च enquired.

Translation

तत् that, सर्वम् entire, सीतार्थमिति for Sita's sake, मया I am, तत्र there, जल्पितम् burnt, विभो O king, अस्याः your, दर्शनकाङ्क्षी desiring to see her, त्वद्भवनम् your mansion, प्राप्तः reached, अहम् I, मारुतस्य Windgod's, औरसः पुत्रः legitimate son, वानरः vanara, हनुमान् Hanuman.

Translation

कपिम् I am a vanara, माम् I am, रामदूतम् messenger of Rama, सुग्रीवसचिवम् minister of Sugriva, विद्धि you may know, सः अहम् that I, रामस्य Rama's, दूत्येन as messenger, त्वत्सकाशम् to convey that message, इह here, आगतः came.

Translation

महातेजाः highly powerful, सः सुग्रीवश्च Sugriva, त्वाम् to you, कुशलम् welfare, अब्रवीत् enquires, धर्मार्थकामसहितम् in accordance with dharma, wealth and wellbeing, पथ्यम् that which provides, हितम् beneficial advice, उवाच sent.

Translation

विपुलद्रुमे filled with plenty of trees, ऋश्यमूके Rshyamuka, वसतः dwelling, मे I, रणविक्रान्तः skilled in war, राघवः Rama, मित्त्रत्वम् friendship, उपागतः was made.

Translation

राज्ञा the king, तेन by him, मे to me, कथितम् revealed, मे भार्या my wife, रक्षसा by the demon, हृता abducted, तत्र there, त्वया by your, सर्वात्मना by all ways, अस्माकम् by you, साहाय्यम् help, कार्यम् do.

Translation

मया च I also, वालिनः Vali, वधं प्रति will kill in turn, तस्मै your, कथितम् story, तत्र thereupon, मे to me, सहाय्यहेतोः will help, समयम् agreement, कर्तुम् will do (said), अर्हसि is proper.

Translation

महाप्रभुः that great lord, सह लक्ष्मणः accompanied by Lakshmana, राघवः Rama, वालिना Vali, हृतराज्येन kingdom usurped, सुग्रीवेण by Sugriva, अग्निसाक्षिकम् in the presence of fire as witness, सख्यम् ally, चक्रे made.

Translation

तेन and then, संयुगे in the combat, एकेन with a single, शरेण arrow, वालिनम् Vali, उत्पाट्य slayed, प्लवताम् for vanaras, प्रभुः king, सः he, वानराणाम् vanaras, महाराजः lord, कृतः did.

Translation

इह here, अस्माभिः we also, सर्वात्मना all of us, तस्य to him, सहाय्यम् help, कार्यम् in this task, तेन so, तुभ्यम् surely, समीपम् to you, धर्मतः righteously, प्रस्थापितः sent to convey the message.

Translation

वीराः heroic, हरयः vanaras, तव your, बलम् army, यावत् entire, न विधमन्ति before exterminating your army, सीता Sita, क्षिप्रम् at once, आनीयताम् get, राघवाय to Rama, दीयतां च you may give.

Translation

ये who, निमन्त्रिताः summoned to, देवतानाम् even devatas, सङ्काशम् for the help, गच्छन्ति पुरा earlier, वानराणाम् by the vanaras, प्रभावः power, केन who, न विदितः does not know.

Translation

इति this, वानरराजः king of vanaras, त्वाम् to you, आह to tell, इति this, मया my, अभिहितः wishing your welfare, ततः that, क्रुद्धः angrily, चक्षुषा eyes, प्रदहन्निव as if to burn, माम् at me, ऐक्षत looked.

Translation

रौद्रकर्मणा one who performs dreadful actions, रक्षसा by the demon, दुरात्मना evilminded one, तेन रावणेन by that Ravana, मत्प्रभावम् my power, अविज्ञाय not knowing, अहम् I, वध्यः to kill, आज्ञप्तः ordered.

Translation

विभीषणो नाम named Vibhishana, महामतिः very pious, तस्य his, भ्राता brother, ततः then, तेन him, असौ was there, राक्षसराजः demon king, मम कारणात् on account of me, याचितः solicited.

Translation

राक्षसशार्दूल tiger among demons, एवम् in that way, न not, एषः that way, निश्चयः decision, त्यज्यताम् give up, राजशास्त्रव्यपेतः according to science of royal polity, मार्गः course, त्वया by you, संसेव्यते हि indeed not permitted.

Translation

राक्षस demon, राजशास्त्रेषु by the royal code, दूतवध्या killing of emissary, न दृष्टा हि not seen indeed, हितवादिना wellwisher, दूतेन messenger, यथार्थम् truth, वेदितव्यम् has to convey.

Translation

अतुलविक्रमः one of immeasureable courage, सुमहति any kind, अपराधेऽपि harm done, दूतस्य at emissary, विरूपकरणम् may be mutilated, दृष्टम् seen, शास्त्रतः in the sastras,वधः killing,नास्ति not there.

Translation

विभीषणेन by Vibhishana, एवम् in that way, उक्तः having spoken, रावणः Ravana, अस्य his, एतत् all that, लाङ्गूलम् tail, दह्यतामिति to burn, तान् राक्षसान् to the demons, सन्दिदेश instructed.

Translation

ततः then, तस्य those, वचः words, श्रुत्वा having heard, मम my, पुच्छम् tail, समन्ततः all of them together, शणवल्कैः saris made of fibre, जीर्णैः tattered, कार्पासजैः of cotton, पटैः rags, वेष्टितम् wrapped.

Translation

ततः then, सिद्धसन्नाहाः got ready, चण्डविक्रमाः who had terrific courage, राक्षसाः demons, काष्ठमुष्टिभिः with firesticks and fists, निघ्नन्तः hit, बहुभिः many, पाशैः ropes, बद्धस्य tied, राक्षसैः by the demons, यन्त्रितस्य fastened, मे me, पुच्छम् tail, तदा then, अदह्यन्त set fire.

Translation

ततः then, शूराः courageous, राक्षसाः by demons, नगरद्वारम् gate of the city, आगताः took, बद्धम् bound, अग्निसंवृतम् set on fire, माम् me, राजमार्गे in the royal street, अघोषयन् announced loudly.

Translation

ततः then, अहम् I, आत्मनः my own, सुमहत् very huge, रूपम् form, पुनः again, संक्षिप्य assumed small form, तं बन्धम् that bondage, विमोचयित्वा got rid off, पुनः again, प्रकृतिस्थः into my natural huge form, स्थितः stayed, आयसम् near by, परिघम् iron beam, गृह्य took up, तानि रक्षांसि that rakshasas, असूदयम् killed.

Translation

ततः then, अहम् I, वेगेन quickly, तत् that, नगरद्वारम् gate of the city, आप्लुतवान् leapt, अहम् I, असंभ्रान्तः not perplexed, युगान्ताग्निः fire at the end of the dissolution, प्रजाः इव like the world, साट्टप्राकारगोपुराम् boundaries and towering mansions, तां पुरीम् of the city, प्रदीप्तेन by fire, पुच्चेन by the tail, दहामि burnt away.

Translation

व्यक्तम् after doing so, जानकी Janaki, विनष्टा may be burnt, लङ्कायाम् with Lanka, कश्चित् perhaps, उद्धेशः thinking so, अदग्धः rose up, न प्रदृश्यते हि not even one place was left unburnt, सर्वा completely, पुरी city, भस्मीकृता reduced to ashes

Translation

लङ्काम् Lanka, दहता burnt, मया by me, सीता Sita, दग्धा has burnt, संशयः doubt, न not, मया to me, रामस्य of Rama, इदम् this, महत् great, कार्यम् purpose, वितथीकृतम् has been spoilt.

Translation

इति thus, शोकसमाविष्टः overtaken by sorrow, अहम् I, चिन्ताम् worry, उपागतः became, अथ and then, अहम् I, जानकी Janaki, न च दग्धा not been burn, इति this, विस्मयोदन्तभाषिणाम् wonderful utterances, चारणानाम् from charanas, शुभाक्षराम् propitious, वाचम् words, अश्रौषम् heard.

Translation

अद्भुताम् amazing, तां गिरम् those words, श्रुत्वा after hearing, ततः then, जानकी Janaki, अदग्धा not been burnt, इत्येवम् this way, मे my, बुद्धिः knew, उत्पन्ना arose, निमित्तैश्च on account of her, उपलक्षिता I understood.

Translation

लाङ्गूले tail, दीप्यमाने was burning, पावकः by fire, माम् but I, न दहति was not burnt, मे my, हृदयं च from my heart, प्रहृष्टम् joy, वाताः wind, सुरभिगन्धिनः very sweet fragrance.

Translation

दृष्टार्थैः by such signs, तैः those two, निमित्तै: reasons, महागुणैः great virtues, कारणैश्च and for these reasons, सिद्धार्थैः will accomplish, ऋषिवाक्यैश्च uttered by the words of sages, हृष्टमानसः felt very happy, अभवम् attained.

Translation

वैदेहीम् to Vaidehi, पुनः again, दृष्ट्वा च and to see, तया like that, पुनः again, विसृष्टः seeking permission, ततः then, अरिष्टपर्वतम् mountain Arishta, पुनः again, आसाद्य ascended, अहम् I, युष्मद्धर्शनकांक्षया to see you all, प्रतिप्लवनम् leapt again, आरेभे started.

Translation

ततः then, अहम् I, पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् by Windgod, the Moon, the Sun, the siddhas and the gandharvas, पन्थानम् through the path travelled by, आश्रित्य came, इह here, भवतः to you, दृष्टवान् to see.

Translation

राघवस्य Rama's, प्रभावेण by the power, भवताम् your, तेजसा चैव grace, सुग्रीवस्य Sugriva's, कार्यार्थं च on his account, मया for me, सर्वम् all, अनुष्ठितम् was favourable.

Translation

एतत् all that, सर्वम् entire, तत्र there, मया by me, यथावत् as it is, उपपादितम् presented, अत्र there, यत् whatever, न कृतम् not done, शेषम् remaining task, तत् that, सर्वम् everything, क्रियताम् will do.